21/3/2007 - Baskil

BASKİL` İN COĞRAFİ YAPISI

KONUMU VE SINIRLARI:

Baskil ilçesi Doğu Anadolu Bölgesini’nin Yukarı Fırat Bölümü’nde yer almaktadır.Elazığ iline bağlı bir ilçe olan Baskil,ilin batısında yer alıp kuzeyinde Keban ilçesi,doğusunda Elazığ Merkez ilçe,güneydoğusunda Sivrice ilçesi,güneyinde ve batısında ise Karakaya Baraj gölü ile sınırlanır.Karakaya Baraj Gölü ile sınırlandığı batı ve güney kesimlerinde aynı zamanda Malatya iliyle de komşudur.1195 km2 yüzölçüme sahip olan ilçemiz bu alanı ile Elazığ ilinin yüzölçümünün %13’ünü oluşturmaktadır.

A-FİZİKİ COĞRAFYASI:

1-BASKİL İLÇESİ’NİN FİZİKİ COĞRAFYASI JEOMORFOLOJİK ÖZELLİKLERİ:

YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ:

İlçenin yer şekillerinin belirlenmesinde orojenik,epirojenik ve volkanik olaylardan oluşan tektonik hareketler birinci derecede etkili olmuş,böylece dağlar,ovalar ve platolar meydana gelmiştir.Dış kuvvetler ise tektonizmanın oluşturduğu bu çatıyı yer yer derin bir şekilde yarmak,parçalamak ve boşaltmak suretiyle yörenin bugünkü topoğrafik görünümünü kazanmasına neden olmuştur.

         Jeolojik bakımdan mağmatik,metamorfik ve çökelti kaya türlerinden kayaç toplulukları bulunmaktadır.Mağmatik kaya türleri başlıca derinlik,domor ve yüzey kayaçlardan oluşmaktadır.Bütünüyle granit ailesi kayaçlarını içeren derinlik kayaçları,Baskil çevresinde en geniş alanları kaplarlar.Bu kayalar içinde önemli bir yer tutan derinlik kayaçları,yarı derinlik ve yüzey kayaçları,tarafından örtülmüş olarak izlenirler.Çökelti kayaçları ise orta polisenden günümüze kadar uzanmaktadır.Genellikle kireç taşları ile temsil edilen sedimenter (çökelti) kayaçlar ,yer yer de fliş türü oluşuklara rastlanmaktadır.Genç sedimenterler ise alüvyonlarla belirlenir.

        İlçenin kuzeyinde yüksek kesimler üst krateseye ait kalkerlerden ibarettir.Oldukça bariz tabakalaşma gösteren bu E-W yönlü kalkerler güneye doğru eğimlidir.Yöredeki geniş alana yayılmış olan granitler muhtemelen permo-karbonifore ait mağmatik kütlelerdir.

        Baskil ilçesi genellikle dağlar ve platolardan oluşmuş yeryüzü şekillerine  sahiptir.Doğu Anadolu Bölgesine göre ortalama yükseltisi (1250-1350m) daha düşük ve daha az engebeli olan ilçenin yeryüzü şekillerini;

        -dağlar

        -platolar

        -ovalar şeklinde inceleyebiliriz.

DAĞLAR:

İlçenin dağlık bölgeleri; Hasandağı (Haroğlu) ,Bulutlu (Heybeli-Pirhasan) dağı, Kargadağı, Muşardağı, Seherdağı, Selildağı, Harabakayış dağları ve Piran dağlarına karşılık gelmektedir.

HASANDAĞI(Haroğlu dağı):İlçenin kuzeydoğusunda bulunan Hasandağı, Baskil Ovası’nın kuzey ve kuzeydoğusunda yer alır.Dağın kuzeybatısında Piran dağları,kuzeyinde isebudağın uzantısı durumunda olan Naldöken dağları yer alır.Ortalama yükseltisi 1950m olan Hasandağı’nın yüksekliği doğudan batıya doğru azalarak Odabaşı-Beşikan Mahallesinde 1700m’lere kadar inmektedir.Dağın en yüksek noktasında doğudaki Torelartef Tepesi (2136m)oluşturmaktadır.

BULUTLU(Pirhasan-Heybeli)DAĞLARI: İlçenin doğusunda yer alan Bulutlu dağının en yüksek noktasında Pirhasandağı üzerindeki Karataş Tepesi’nde (2034m) 2000m’yi aşmaktadır.Dağın yükseltisi doğudan-batıya doğru azalarak batıda vadilerle parçalanmış bir plato görünümü alır.

PİRAN DAĞLARI: İlçenin kuzeyinde yer alan Piran dağları ,Hasandağı ve Bulutlu dağına dik bir şekilde K-G yönünde uzanmaktadır.Güney kesiminde Hasandağı ile birleşen dağın en yüksek yerini meydana getiren Kurt Tepe(2000m)aynı zamanda Baskil ilçesi ile Keban ilçesi arasında sınırı da oluşturmaktadır.Piran(keban) dağları kuzeye doğru gidildikçe alçalarak Keban deresi vadisinin kuzey tarafında 1200-1250m’lere kadar inmektedir.

HARABAKAYIŞ DAĞLARI: İlçenin güneyinde yer alan Harabakayış dağları 1500-1700m yüksekliğindedir.Bu kütle akarsu vadileri tarafından oldukça parçalanmış ve plato görünümündedir.

SELİL DAĞI: Selil dağı GB-KD doğrultusunda 1500-1750m yükseltiye sahip bir kütledir.En yüksek yerini güneybatısındaki Karameşe Tepesi(1774m)oluşturmaktadır.

SEHER DAĞI: Aydınlar-Emirhan köyü güneyinde yer alan Seherdağı D-B doğrultuludur.1500-1700m yükseltiye sahip ve plato özelliği gösteren bu kütlenin en yüksek yeri doğudaki ziyaret tepesidir.

MUŞAR DAĞI: İlçenin batısında Karakaya Baraj Gölüne dik yamaçlarla inen dağın ortalama yükseltisi 1390m dir.

PLATOLAR:

İlçemizde plato özelliğindeki düzlüklerde önemli bir yer tutar.Bu düzlükler akarsularla parçalanmış durumdadır.Yörede bulunan plato alanlarına herhangi bir isim verilmemesine karşın genellikle ‘yazı’ adı verilmektedir.İlçedeki platoların yüksek platolar ve alçak platolar olmak üzere iki gruba ayırabiliriz.

YÜKSEK PLATOLAR:

Hasandağı’nın Kuzova’ya bakan yamaçlarının etek bölümlerinde görünen ve üstünde Sultanuşağı,Yürekli,Sarıgül Köylerinin yer aldığı yüksek platolar alanı güneyden kuzeye doğru daralarak uzanır.Plato yüzeyi üzerinde kalınlığı yer yer 5-6m ulaşan açık kırmızı renkte bol çakıllı bir örtü bulunur.

Bulutlu dağının kuzeyindeki platolar ise Kuzova ile Baskil Ovası arasında bir eşik görevi görmektedir.Bir diğer yüksek plato alanı ise Baskil Ovası çevresinde görünmektedir.Geli Çayı tarafından ikiye bölünmüş olan bu plato K-G yönlü uzanmaktadır.Platonun en yüksek yeri Koçyolu Köyü kuzeybatısında bulunmakta olup 1500m ye varan bir yükselti değeri gösterir.Bulutlu dağının batı tarafında plato alanı yine graniterler üzerinde gelişmiş durumdadır.İlçedeki bir diğer yüksek platosu Seher dağının kuzey ve batısında görülmektedir.

   Alçak Platolar: Ortalama 1100-1200 m yükseklikte bulunan alçak platolar bugün artık yarılmış ve kısmen boşalmış ovalara karşılık gelmektedir.Bu platolar esas itibariyle havzaları doldurmuş olan gölsel neojen tortuların kısmen de  eski tersiyer hatta daha yaşlı kütleler üzerinde ve bu kültelerin tabakaların aynı hizada kesen aşınım düzlüklerin halinde gelişmiştir.

   İlçede ki alçak platolar daha fazla parçalandıkları için geniş düzlükler oluşturmaktadır. Üzerinde 1-2 m kalınlığında çakılsız ince unsurlu toprak örtüsü görülmektedir. Bu alanlarda genellikle kuru tarım sulanabilen alanlarda ise bahçe tarımı yapılmaktadır.

    Ovalar: İlçede ki ovalık alanlar dağlık ve plato alanları kadar yer tutmaktadır. Ancak Baskil kasabasında üzerinde kurulmuş olduğu Baskil Ovası ilçemizin en büyük ovasını oluşturmaktadır.

     Baskil ovası :Doğuda ki Keluşağı köyü ile Kozova’dan ayrılmış olan Baskil ovasının güneyinde , Bulutlu dağı kuzeyinde Hasan dağı ,batısında ise 1330-1400 m yüksekliğinde plato sahası bulunmaktadır. Doğu-batı yönlü kabaca bir dikdörtgene benzeyen Baskil ovası teknik bir söküntü alanıdır. Yüzölçümü 40km2 olan ovanın morfolojik ve hitografik alanı daha geniş olup 185 km2 dir. Ovanın tabanı ile Hasan dağı arasında 750-800,Bulutlu dağı ile 300-350 m’lik bir yükselti farkı vardır. Ortalama 1250 m yükseltiye sahip olan ovanın eğimi kuzeyden güneye doğrudur. Ayrıca ova Baskil ve Şefkat dereleri de  ovadan 25-30 m ‘lik vadilok parçalanmış durumdadır.

    Kıyı Ovaları: Bugün Karakaya barajı gölü altında bulunan Fırat nehrinin geniş yatağı boyunca vadi tabanına karşılık gelen düzlükler şeklinde verimli ovalar bulunmaktaydı. Bu alan baraj gölü olmadan önce Fırat nehrinin vadi tabanlarında görünen ovalık olana karşılık gelmekteydi.Fırat nehrine karışan derelerin oluşturduğu birikinti kanalları bugün artık delta görünümündedirler. Örneğin Kadı köyünde üzerinde kurulmuş olduğu birikinti konisi bugün kıyı ovası olarak karşımıza çıkmaktadır.

    İklim: Baskil doğu Anadolu karasal iklim sınırları içerisinde bulunmakla beraber daha elverişli iklim şartlarına sahiptir. Yeni karasal doğu Anadolu iklimi ile Akdeniz ikliminin birbirini etkilediği bir geçiş sahasında yer aldığı için kendine özgü iklim koşullarıyla dikkat çekmektedir.

    İlçenin coğrafi konumu ve morfolojik özellikleri yer şekilleri olumlu iklim koşullarının ortaya çıkmasında en büyük etkendir. Bölgenin diğer bölümlerine göre daha düşük bir ortalama yükseltiye sahip olması , orta yükseklikte dağ ve platolar ile alçak çöküntü alanlarının yaygın bir durum göstermenin ve ilçenin bölgenin güney batısında yer alması nedeniyle , güney doğu Toroslar da mevcut bazı doğal boğaz ve geçitlerden kanalize olan ilk ve nemli hava kültelerinin zaman zaman da olsa sokulma olanağı bulmaları böyle bir sonucu doğurmuştur. İlçede nar ,incir ,çilek ve pamuk gibi ürünlerin yetiştirilmesi bu iklim durumunu kanıtlanmaktadır.Buna göre Baskil ilçesinin karatonistik iklim özelliği Akdeniz ikliminin bozulmuş halidir.

    İlçenin bu iklim özelliklerinin ortaya iklim elemanları tek tek incelediğimizde şu sonuçlar ortaya çıkmaktadır.

    Sıcaklık: Yıllık ortalama sıcaklık değeri 11.4 C –12.9 C dir. En düşük sıcaklığa sahip olan Ocak ayı ortalaması 1.8 C –1.4 C dir. Kış aylarında negatif yaz aylarında pozitif olan değerler kışın karların iyice soğumasını yaz ise karların aşırı derece de ısınmasının bir sonucudur. Genellikle sıcaklar Aralık-Mart ayları arasında 2C ile 6c arasında , ilkbahar aylarında 10-18 C , yaz aylarında 20C nin üzerinde bir ortalamaya sahiptir. Sonbahar aylarında ise sıcaklar Eylül ayından itibaren azalmakta ve ortalama sıcaklıklar Kasım ayında 7 C nin altına düşmektedir.

     Kış mevsimi Kasım ayı başlarında itibaren başlamakta ve Mart ayı ortasına kadar devam etmektedir. Bu süre içinde sıcaklıklar 0 C altına düşer .

     İlkbahar mevsimi Mart ayında değil de  Nisan ayında başlar çünkü Mart ayı yörede kış mevsiminin devam etmesi niteliğindedir. Genellikle sıcaklıkların 10-20 c arasında değiştiği ilk bahar mevsimi bir Nisan ile bir Haziran tarihleri arasında 62 gün sürmektedir.

    Yaz mevsimi ortalama sıcaklıkların 20 C nin üzerinde olduğu Haziran ayında itibaren başlar ve Eylül ayının sonlarına kadar devam eder. Baskil ve çevresinin doğuya ve yüksek alanlara göre daha sıcak olduğu görülür.

    Özellikle ilkbahar aylarında görülen düşük sıcaklık değerleri Elazığ’a göre daha yüksek olduğu için tarımsal ürünler özelliklede kayısıcılık açısından olumlu bir sonuç doğurmaktadır. Zamansız ve aşırı minimum ve maksimum sıcaklıklar görüldüğü zamanlar hariç tarım açısından sıcaklık değeri avantaj sağlamaktadır.

    Temmuz ve ağustos aylarındaki ortalama yüksek sıcaklıkların 32 C üzerinde olması nedeniyle Baskil ilçemizin yaz mevsiminde güney doğu Anadolu ve Akdeniz kıyılarında sonra en sıcak yörelerinden birini oluşturmaktadır.

    Genel olarak ilk don olayı Ekim ayında görülmeye başlamakta, Nisan ayında ise sona ermektedir. Ancak o gün ile Mayıs ayından da don olayı görülmektedir. Böylece yöreden Akdeniz iklimine ait ürünler yer almakta ve özelliklede kayısıcılık gelişmiş durumdadır. Fakat bazı yıllarda görülen nisan ayındaki geç don olayları ürünleri olumsuz etkilemekte ve meyve (kayısı) ağaçları büyük zarar görmektedir.

     Yıllık en fazla esen rüzgarlar N ve W yönlüdür. Yıllık ortalamalara göre ise etkin rüzgar yönü S W dur. Etkin rüzgar yönünün S W olmasından Kömürhan boğazının etkisi vardır.

     Bu boğazdan kanalize olan rüzgarlar Geli çayı vadisi aracılığı ile Baskil ovasına ulaşmaktadır. Baskil ovası bu özelliği ile Elazığ’dan çok Malatya’ya benzerlik göstermektedir. Güney batı rüzgarları Baskil ve çevresine aynı zamanda yağış getirmekte ve yörede yıldırım adı ile de bilinmektedir.

     En hızlı esen rüzgarın yönü ise Mayıs ayında SE Eylül ayında ise SEE’dir. Temmuz ayında SW ,Ağustos ayında NW yönünde esmekte ve rüzgarlar genellikle fırtınalar şeklindedir.

     Nemlilik ve yağış: Baskil’de nispi nemin yıllık gideri sıcaklıklar altındadır. Nispi nem kış aylarında fazla yaz aylarında ise en düşük değerdedir. Yıllık  ortalama nispi nem Baskil de /0057 değerindedir.İlçe bulutluluk oranı bulunmada da G.D Anadolu ve Akdeniz bölgesinden sonra bulutluluğunu en az olduğu yörelerindendir.

Baskil ilçesi ve çevresinde Akdeniz yağış rejimini değişmiş bir rejim görülmektedir. Doğu Anadolu’nun güney kısmındaki Toroslar üzerinde bir çok boğazların örneğin Kömürhan boğazının bulunması kış mevsiminde ve ilkbaharda akdenizden gelen nemli hava kütlelerinin içeriye sokulmasına bağlı olarak gecikmiş bir Akdeniz yağış rejimi görülmektedir.

     Baskil ‘de yıllık ortalama 446.7 mm dir. Yıllık ortalama yağışın aylara göre dağılışına baktığımızda en fazla yağış Nisan ayında görülmektedir. Birinci yapışlı mevsim /00391 ‘lik pay ile ilkbahar mevsiminin alırken kış mevsimi %30 la ikinci sırayı sonbahar mevsimi %25 lik payla üçüncü sırayı %6 lık payla yaz mevsimi gelmektedir. Yaz ayları ülkemizde olduğu gibi ilçemizde de kurak geçmektedir. Baskil Doğu Anadolu bölgesinde en az kar yağışı olan yerlerdir.

      Hidroprofya(Su Durumu): Hidroprofik açıdan Baskil Fırat Nehrinin akaçlama havzasından yer almaktadır. İlçede ki bütün akarsular Fırat nehrine (Karakaya barajı gölü)   dolayısıyla  Basra körfezine dökülmektedir. Baskil ovası ve çevresinin suyunu dere eden Geli çayı  kaynakların çöküntü olmasını doğusunda olan Şefkat deresi kuzeyde gelen Baskil çayının birleşmesiyle oluşmuştur. Baskilin güneyinde Şahaplı köyü civarında Baskil ve Şefkat çaylarının birleşmesiyle oluşan Geli çayı bir yarma vadi içinde akmaktadır. Bu çayın vadisi yaklaşık 400 ve 450 m kadar gömülmektedir. 10km uzunluğunda ki boğazdan çıktıktan sonra Karakaya barajı gölüne karışan çay ayrıca baraj gölünü besleyen kuzey güney yönlü bir akarsu durumundadır.

    Baskil çayı kaynağını ovası batısında ki dağlık külteden kaynağını alarak Milli uzağı deresi ile birleşerek ovayı NS doğrultusunda geçerek Şahaplı köyü yakınlarında Şefkat deresi ile birleşir.

     Şefkat deresi kaynağı Keluşağı civarında Bulutlu dağı eteklerinde derelerden alır.

     Sığdan çay kaynağını Selil dağından alan Değirmen dere ile bir çok derenin birleşmesiyle oluşur ve Karakaya barajı gölüne dökülür.

     Hardi Çayı : Kaynağını Baskil ovasının batısında ki platolardan inen derelerden alır. Kurusoğan deresi kaynağını Harabakayış değirmenden alır. Büyük çay kaynağını Karga dağından gelen derelerden ve Uluova ile Kuzova arasında ki ezikten alır. Bu akarsular Karakaya barajı gölü ile Koyzak oluşturmaktadır.

    Dere niteliğindeki çaylarda yağışlı mevsimde akışa geçmekte yazın kurumaktadır.

Karakaya Barajı Gölü: Baskil’in batı ve güney sınırını oluşturan aynı zamanda Malatya ile Elazığ il sınırını oluşturan göl büyük bir su kültesini oluşturmaktadır. 1976 yılında inşaatına başlanan ve 1988 yılında bitirilen Karakaya barajının rezeruvar alanı oluşturmaktadır. Fırat nehrinin Keban boğazından çıktığı Kumlu tarla (Ataf) köyü yakınlarında Kömürhan boğazına girdiği Kömürhan köprüsü arasındaki ovalık alanı doldurmuş olan göl alanı bir çok yerleşim birimini ve verimli atrım alanlarını su akltında kalmasına neden olmuştur.

    GAP: oluşturan 13 büyük projeden biri olan karakaya barajı atatürk ve Keban barajları arasında yer alan Fırat nehri üzerinde ikinci kademeyi oluşturmaktadır. Barajın beyon kemer olan gövdesinin yüksekliği temelden 173 m dir. Normal su kodu 698 m olan baraj gölünün azami su seviyesi ise 698 m dir. Su toplama alanı 80.538 km olan gölün alanı 268 km dir.

    Tam kapasiteli ile çalıştığı zaman yıllık enerji üretimi 7354 GMH dir.

  Toprak: Baskil ve çevresinin topğrak özellikleri üzerinde iklim şartları ve bitki örtüsü en önemli etkiyi yapmaktadır. Ayrıca yer şeklinde önemli bir etkisi olmuştur. Bu faktörlerin etkileri sonucunda yörede farklı toprak oluşmuştur.

    Zonal Topraklar: Kahverengi topraklar , kırmızı kahverengi topraklar , kireçsiz kahverengi topraklar, kireçsiz kahverengi orman toprakları.

    Azonal Topraklar:Alüvinyol topraklardır. Bu topraklar üzerinde daha çok tarım yapılmaktadır. Sulama imkanının da olduğu Baskil ovası ve çevresinde özellikle bahçe tarımı (kayısıcılık ve kurum tarım yapılmaktadır)

   Doğal Bitki Örtüsü: Baskil ilçesindeki bitki örtüsünü iki gruba ayırabiliriz

             1-ağaç Formasyon: Orman ve Fundalıklardan oluşan ağaç ormanları orman alanları sadece ilçemizin güney doğusunda bulunan karga dağı üzerinde görülmektedir. Fundalık alanlar ise ilçemizin hemen hemen her tarafında görülebilir.

    Başlıca ağaç formasyonlar: Meşeler,karaağaç ,Alıç,mangisi,ahlat gibi kuru ormanlar karakteri tanıyan türlerdir.

              2-Orfarmayozu:Ormanlar tahrip edildiği yerlerde antropolojen sahip bitki örtüsü üyeleşmiştir. Yazın yetersiz olduğu yerlerde ise doğal stepler yer almaktadır.

     Bu ot Toplulukları: İlkbaharda yeşerince çiçeklerin , Temmuz ayında tamamen sararıp kuruyan bitkilerdir. Bunların bazıları çoban çantası ,altın Çiçeği loğusa otu ,konavcı otu,lale ,karanfil ,ayrık,ballı baba , kahkala otu,kuzu otu,patırlı otu,çivit otu,hardal,yaban tütün,gelincik,hüsni yusuf,civan peçemi,kuzu kulağı ve benzeridir.

BASKİL İLÇESİ’NİN BEŞERİ VE EKONOMİK COĞRAFYASI

İlçemizde yerleşmelerin yer seçiminde kuruluş ve gelişmelerinde ve dağılışında coğrafi olayların etkisi bulunmaktadır.Yeryüzü şekilleri,su kaynakları ve tarım alanları yerleşmeler üzerinde etkili olmuş ve çok mahalleden oluşan köylerin oluşmasını sağlamıştır.Dağınık yerleşmeler görüldüğü gibi tek yerleşmeden meydana gelen köyler ve kasaba özelliği göstermektedir.